Coğrafi Konum:
Varto ilçesi,Muş il alanının kuzeybatısında yer alır. Kuzeyde Erzurum ve batıda Bingöl illeriyle, doğuda Bulanık, güneyde ise Merkez ilçeyle çevrilidir. Yüzölçümü 1418 km2'dir ve Muş il alanının yüzde 17,3'ünü kaplar.
Genellikle dağlarla kaplı olan ilçe alanı, Muş il alanının en yüksek bölümünde yer alır. İlçenin kuzeyini Bingöl Dağları'nın uzantıları engebelendirir. Rakım, Bingöl Dağları'na doğru, ilçenin kuzey sınırında 3000m'yi, Akdoğan ve Şerafettin dağlarının uzantılarında ise 2300m'yi aşar. İlçe alanı, Murat ırmağı ile, Bingöl Çayı ve bu iki akarsuyun kollarınca derin bir biçimde parçalanmıştır. Murat ırmağı, ilçe alanına doğudan girer. Doğu-batı doğrultusunda, Merkez ilçeyle doğal bir sınır oluştururcasına akar. Kayalıdere Köyü'nün batısında Bingöl Suyu'nu alır ve bir dirsekle güneye yönelerek ilçe alanını terkeder. Akdoğan(Hamurpert) Gölü, ilçenin doğusundadır. Bu gölün hemen güneyinde ise Küçük Hamurpert Gölü yer alır.
Varto ilçe merkezi ve birçok köyü, deprem fay hattı üzerindedir. Varto, ilki 1946, ikincisi ise 1966'da olmak üzere iki büyük deprem yaşamıştır. (1966'daki depremde 2118 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu depremde Varto merkezi tümüyle yıkılmıştır.)
Varto'nun 1985 nüfus sayımındaki nüfusu 44116'ydı. Muş'un yüzölçüm bakımından olduğu gibi nüfusça da dördüncü büyük ilçesidir. 1966'da yaşanan depremde Varto, ölümler sebebiyle uğradığı nüfus kaybına ek olarak, ilçe merkezi ve köylerindeki binaların büyük bölümü yıkıldığından göçten ötürü de nüfus kaybına uğramıştır.Nüfus yoğunluğu km2'de 31'dir.
Varto ilçesinin 2'si bucak merkezi olan 86 köyü vardır. Bucak merkezi köyler, Çaylar ve Omcalı(Karaköy)'dır. Varto'da halkın en önemli geçim kaynağı, Muş genelinde olduğu gibi tarımdır. Başlıca tarım ürünleri buğday olmak üzere tahıldır. Elma ve armut üretimi önemlidir. Varto, bitkisel üretimden çok hayvancılık bakımından gelişmiştir. Koyun ve kıl keçisi varlığı bakımından Muş'un Merkez İlçe'den sonra ikinci önemli ilçesidir.
Tarihi:
Genelde tüm kaynaklar Varto tarihinin Urartu'larla başladığında birleşir. Yine tüm kaynaklar Varto'da Urartu'lardan sonra Med'lerin,Pers'lerin,Port,Roma ve Bizanslıların kaldığını, 1071 Malazgirt savaşıyla beraber Türklerin egemenliğine geçtiğinde birleşirler.
Kimi kaynaklara göre Varto adının Urartu kelimesinin zamanla halk arasında evrimleşmesi sonucu ortaya çıktığı söylenir. İlçenin ve ilçe merkezinin bilinen en eski adlarından biri de "Gümgüm", halk diliyle "Gımgım"'dır. Bu adın kaynağıyla ilgili olarak çeşitli rivayetler vardır. Bazı kaynaklara göre Oğuz Türklerinin 786 yılında buraya gelmesiyle evlerinin tıklım tıklım olduğu, bugünkü ilçe merkezinin at kişnemeleriyle çınladığı, bu yüzden Akkoyunlu oymakbaşı Goşkar Baba'nın Varto'ya Gımgım adını taktığı, kimi rivayetlere göre de, Bingöl Dağları'nın 3000m rakımında bulunan Goşkar Baba'nın mezarını ziyarete giden halkın gelenekler ölçüsünde, eğlenceler ve anmalar düzenlediği, bu eğlenceler esnasında atlıların düzlükte at koştururken davul gümbürtüsüne benzer sesler çıkardığı ve ilçenin adının bu yüzden "Gımgım" olduğu söylenir.Kimi rivayetlere göre de Varto'da toy kuşlarının çok olmasından dolayı, buraya avcılık yapmaya gelen Selçuklu beylerinin "Toy var" anlamında "Vortoy" dedikleri, bunun zamanla halk içinde "Varto"ya dönüştüğü rivayet edilir.
Bir başka varsayıma göre, Varto'nun etrafındaki veya civarındaki kimi yüksek dağlar bugün sönmüş görünseler de geçmişte birer volkanik dağlardı. Goşkar baba veya Varto'nun güneyindeki Kur Tepesi gibi dağ ve tepelerin çıkardığı seslerden dolayı halkın buraya Gımgım demesi olasıdır.Sık sık deprem olması da bu ismin verilmesinde etkili olabilir.Varto adının ise bir kasaba isminden ziyade bir bölgenin adı olması daha mantıklıdır.
Başka kaynaklara göre de, Varto'nun ancak 900 yıllık bir geçmişinin var olduğu, Urartuların da tarihçilere göre bir Türk uygarlığı olduğu kesinlik kazanmamıştır. Tarihi kaynaklar Urartu uygarlığı içinde birçok Ermeni krallığı olduğu noktasında birleşir. Van, Erivan, Vartoya gibi isimlerin Ermeniceden geldiği biliniyor. Hamidiye alaylarıyla başlayan Ermeni katliamı sürecine kadar, Ermenilerin Varto'da yoğun olarak yaşadığı düşünüldüğünde Varto isminin Ermenice olma olasılığı ağırlık kazanıyor.
Sonuç olarak 1963-64 yılında Kayalıdere Köyü'nde arkeologların yaptığı kazılarda, Urartular ile ilgili kalıntılara ulaşılmıştır. 1071 Malazgirt Savaşı'yla ilçe Selçukluların eline geçmiş daha sonra da Karakoyunlular ve Akkoyunlular hakimiyeti devr almıştır. Varto bölgesi 1514 Çaldıran Savaşı'yla Osmanlıların idaresine geçmiştir. Cumhuriyet sonrasında da belediye ve valiliğin önerisi üzerine, İçişleri Bakanlığı ve TBMM onayı ile VARTO ismini alarak ilçeleşmiştir

Genel Varto Yemekleri 
Zerfet 
Malzemeler:
Un, yağ, maya, şeker ve sarmısaklı yoğurt
Yapılışı:Un leğenlerde yoğrulduktan sonra açılarak yuvarlak bir şekil verilir, şekil verildikten sonra, altına büyük taş yerleştirilmiş ve üzerine daha önceden ateş yakılarak hamuru pişirecek derecede ısıtılmış locına konur.Bunun üstüne sac konur ve sacın üzerine de tekrar ateı yakılır ve pişirmeye bırakılır. Iyice piştikten sonra sacın altından çıkarılan bafkonun, üst kapağı açılır. Içi iyice eşilir ve ayranla sıvanır. Daha sonra içinden çıkarılan ekmek parçaları ufalanarak tekrar içine doldurulur. Etrafına ayran, üzerine de kızartılmış tereyağ dökülür.Ve yemeye hazır hale gelir. Önceleri elle (baş parmak, işaret parmağı ve orta parmakla) yenirken şimdi kaşıkla yenmektedir. 

Sir 
 Zerfetle aynı malzemeleri içerir ve yapılması da aynıdır. Bafkonun hepsi büyük bir tepsiye doğranır. Zerfetteki gibi alt kısmı bırakılmaz, o da doğranır.Ve zerfet gibi yenir. 

Keldoş / Sire Sajê 
Malzemeler:
Tandırın lavaş ekmeği, ayran, sarmısak, soğan ve kavurma
Yapılışı:
Hazır olan ayran ısıtılır.Ayrı bir tavada soğan ve kavurma kızartılır. Ekmek 2-3 cm ebatlarında doğranır.Üzerine ayran ve kızartılmış kavurma dökülür. Genelde sabahları yenir. 

Tirit 
 Ekmek yine keldoştaki gibi doğranır. Ayrı bir tavada soğan ve kavurma kızartılır. Kavurma içine su katılarak kaynatılır. Istenirse suyun içine kayısı ve yumurta da katılır.Bu karışım doğranmış ekmeğe dökülür ve hazır hale gelir. 

Mastewe / Keşka 
Malzemeler:
Bulgur, ayran ve yağ
Yapılışı:
Bir tencereye ayran ve bulgur konularak kaynatılır. Katılaşıncaya kadar karıştırılır.Bu katılaşmış hali derin bir tabağa konur. Içi çukurlaştırılıp içine yağ dökülür.Ve afiyetle yenir. 

Xaşıla Gulıke  
Malzemeler:
Taze gulik (ilkbaharda yetişen doğal bir sebze), bulgur ve yağ
Yapılışı:
Öncelikle tencerede gulik kaynatılır. Sonra yeterince bulgur katılır. Katılaşıncaya kadar karıştırılır. Daha sonra mastewe gibi içi çukurlaştırılarak yağ dökülür ve yenir. 

Gılorik (Sulu Köfte)  
Malzemeler:
Köftelik bulgur, kıyma, yumurta, soğan, salça ve baharat
Yapılışı:Soğan, salça ve baharatlar hazırlanır ve kaynamış suya katılır. Köftelik bulgur, yumurta ve kıyma da karıştırılarak iyicene yoğurulur. Ve fındık büyüklüğünde yuvarlaklaştırılır. Bu hazırlanan köfteler soğan, salça ve baharatların konduğu tencereye konur ve kaynatılır. Ve afiyetle yenir. 

Gırar 
Malzemeler:
Nohut, dövme, ayran ve nane
Yapılışı:
Nohut ve dövme pişirilir. Üstüne ayran dökülüp hafif kaynatılır. Üstüne nane katılarak çorba niyetine içilir. 

Keşkek 
Malzemeler:
Kemikli et, dövme, nohut ve yağ
Yapılışı:
Et pişirilir.Diğer malzemeler de etin olduğu tencereye katılır. Ve katılaşıncaya kadar pişirilir.Katılaşınca tabaklara konur ve içi oyularak yağ dökülür ve yenir. 

Un Helvası  
Malzemeler:
Un, yağ, şeker ve su
Yapılışı:
Un yağda kızartılıncaya kadar pişirilir. Yeterli miktarda şeker suda eritilir.Bu bulamaç kızarmış olan una katılır. Ve hafif ateşte pişirilir. 


Varto'da Yetişen Doğal Sebzeler 
Cağ 
 Dağlarda yetişir.Hem yemeği hem de turşusu yapılır. Kışın tavaya biraz yağ dökülerek, cağ, yumurta ve unla karıştırılarak pişirilir. 

Gulık 
 Ilkbaharda dağlarda yetişir.Doğal olarak yendiği gibi çorbası ve xaşili de yapılır. 

Kenger 
 Doğal olarak yendiği gibi turşusu ve yemeği de yapılır.
Yemeği:Kenger haşlanır.Suyu sıkılır. Yağda kızartılır.Birkaç yumurta eklenir. Ve hazır yemek haline gelir. 

Heliz 
 Ilkbahar mevsiminde yaygın olarak yetişir. Yemeği yapılır.Suda haşlanır. Sudan çıkarılıp sıkılır.Yağda kızartılır, ısteğe göre yumurta da katılabilir. Ve servis yapılır. 

So 
 Yemeği yapılır.Doğal olarak da yenir.Bazen gırara da katılır. Yemeği heliz gibi yapılır.
Doğal Haliyle Yenen Sebzeler:
Sıpıng(yemlik), sirim(doğal sarmısak), tırşo, rıbes(uşkun) ve pung(nane) 


Varto'da Kış Için Yapılan Hazırlıklar 
Çortan 
Malzemeler:Kışın ayran olarak kullanmak için hazırlanır.
Yapılışı:
Yazın ayrandan çökelek yapılır.Bu çökelek yoğurulur. Sonra topak yapılır.Güneşte kurutulur.Kışa kadar nemsiz bir yerde saklanır. Kışın çorbada ve keldoşta kullanılır.Ayrana dönüşmesi için sıcak su içinde eritilir. 

Çökelek  
 Ayran kaynatılarak çökeleğe dönüştürülür.Torbalarda süzülür. Tulumlara katılır.Kışın kahvaltıda yenir. 

Tomast 
Malzemeler:
Çökelek, peynir, tereyağ, süt ve pirinç
Yapılışı:
Suyu süzülmüş çökelek haşlanır. Pirinç, yoğurt, süt, yağ ve peynir konur ve karıştırılır. Sonra tulumlara bastırılır.Ve kışın kahvaltılarda yenir.
Ayrıca Varto'da kış için kavurma da hazırlanır.