OSMANLI DÖNEMİNDE NEVŞEHİR



(1299-1923)
Nevşehir ve yöresi Osmanlı idaresi altında bir süre barış içinde yaşadı. Özkonak’ta Yavuz Sultan Selim’in Doğu Seferi sırasında yapılan köprü Nevşehir’deki Erken Osmanlı yapısı olması açısından önemlidir.

Kanuni Sultan Süleyman tahtta çıktığında (1520) hazinenin gelirini arttırmak için yeni bir arazi tahriri yaptırdı. İl yazıcılarının bir kısmı ürün miktarını ve tarla ölçümlerini fazla göstererek vergileri arttırdılar. Bazı dirlik sahiplerinin toprağı ellerinden alındı. Bu durum halk ve asker arasında hoşnutsuzluğa neden oldu. Ayrıca 1582’den başlayıp ardarda gelen İran seferleri de Anadolu tımar düzenini bozmuştu. Sefere çağrılan dirlik sahiplerinden bazıları ailelerini karışık ortam içerisinde bırakıp gidemeyeceklerini ileri sürerek yasalara karşı çıkarak ‘Celâli’ oldular . Devlet isyanları güçlükle bastırabildi. Tüm bu olumsuzluklar Nevşehir ‘de etkisini şiddetli şekilde gösterdi. Yöre halkı arzuladığı barış, huzur ve kalkınma dönemini Damat İbrahim Paşa zamanında yaşamıştır.

Damat İbrahim Paşa ve Lale Devri

Muşkara’da doğan Paşa’nın doğum tarihi tam olarak belli olmamasına karşın 1662 ya da 1665 tarihleri arasında doğduğu tahmin edilmektedir. Babası İzdin (Eğriboz) voyvodası Sipahi Ali Ağa, annesi ise Fatıma Hanım’dır.

1688' de hemşehrilerini ziyaret için İstanbul’a gelir ve akrabalarından birinin aracılığı ile Osmanlı Sarayı’nın Helvacılar Zümresi’ne dahil olur. Üstün zekası ve gayreti ile Teberdarlık, Evkaf Kitabeti, Yazıcı Halifeliği görevlerini yaptıktan sonra Padişah III. Ahmed' in dikkatini çeker ve daha sonra III. Ahmed şehzade olunca onun güvenini kazanır. Padişah olunca da İbrahim Paşa Darüssaade Ağası’nın kitabet hizmetine atanır ve birçok işinde danışmanlık da yapar. Defalarca kendisine yapılan vezirlik teklifini kabul etmiyerek değer ve saygınlığını iyice arttırır. İbrahim Paşa' yı çekemeyen Damat Silahtar Ali Paşa’nın rekabeti yüzünden Evkaf Muhasebeciliği görevi ile önce Mora' ya daha sonra Niş Defterdarlığı görevine atanır. Ruzname Mirahurevvel ve Rikabu Hümayun Kaymakamlığı memuriyetinde bulunur. Padişah kızı Fatma Sultan ile evlenerek saraya damat olur.

1718 Pasarofça Antlaşmasından sonra vezir olan İbrahim Paşa devletin siyasetini yönlendirmiye başlar ve sadrazamlığa kadar yükselir. Onun sadaret döneminde ülkede huzur ve barış içerisinde yaşanmıştır. (Çok sonraları bu döneme büyük şair Yahya Kemal Beyatlı yerinde ve güzel bir buluşla ''Lale Devri'' ismini vermiş ve bu gelenek halini almıştır.)

Savaştan hiç hoşlanmayan III. Ahmed gibi İbrahim Paşa da Avrupa Devletleri ile çok iyi bir siyaset izleyerek ülkeyi dış saldırılardan korur. 1718 Pasarofça Antlaşması’nı imzalayarak Avusturya ve Rusya' nın saldırılarından koruması buna en iyi örnektir.

Lale Devri’nin timsali haline gelmiş bu zeki, münevver ve zarif vezir yenilikçiliği ilk defa olarak bir hükümet proğramı şekline sokmuş vezir-i azamdır. Osmanlı vezirlerinin yüzotuzuncusudur. 12 sene, 9 ay, 20 gün vezirlik yapmıştır. Saray hizmetlerinden yetişip sadarete geçen vezirlerin onüçüncüsüdür. İnkılapçı sadrazamın getirdiği en önemli yenilik batıdan 284 yıl sonra da olsa İbrahim Müteferrika ve 28 Said Çelebi ile birlikte matbaayı açmasıdır. Batı medeniyeti ve bilimsel gelişmelerin dünyanın her yanına yayılışında en büyük etken olan matbaanın önemini kavrayan bu uyanık Türk çocuğuna milletimiz şükran borçludur.

Yalova'da kağıt ve kumaş fabrikası açtırması, çini imalathanesi kurdurması, itfaiye teşkilatı oluşturması, çiçek aşısının ameli olarak uygulanmaya başlaması, Şark' ın en değerli eserlerini Türkçe’ye tercüme ettirmesi, yeni bir ordu kurma girişimi ve bu amaçla Üsküdar' da kışla yaptırma girişimi diğer önemli yenilikleridir.

Memleketi Muşkara' nın adını Nevşehir (Yenişehir) olarak değiştirip 1725 yılında kadılara hükümler göndererek tüm resmi yazışmalarda yeni isminin kullanılması için emir vermiştir.

İbrahim Paşa Nevşehir' i ihya etmek amacı ile içecek su, köprü, han, hamam, medrese ve camii yapımına girişti. Sadrazamını çok seven Padişah III. Ahmed' in emir ve fermanları ile yoğun bir imar faaliyeti başladı. Camii Atik ( Kara Camii ), Camii Kebir (Kurşunlu Camii ), imaret, medrese, sıbyan mektebi ve hamam yapıldı. Sarayın Mimar Başı Mehmed Ağa yapılan imar işlerine nezaret etmek üzere Nevşehir' de görevlendirildi. Resmi görevlilerin masraflarını karşılamak üzere akarlar tahsis edildi. Ticari yol üzerindeki şehrin ve kervan sahiplerinin güvenliğini sağlamak üzere Nevşehir ahalisinden bir kısım insan Derbentçi tayin edildi. Selçuklular Döneminde inşaa edilen Nevşehir Kalesi Lale Devri’nde onarıldı. Kalenin masrafları için tımarlar tahsis edildi.

Damat İbrahim Paşa' nın yaptırdığı eserlerin mermer kitabeleri Şair Nedim, Şair Seyit Vehbi gibi sanatkarların yazdığı manzumelerle süslendi. Medreseye Kunevi Çelebi gibi büyük bir alim atandı. Pek çok talebe okumak için Nevşehir' e geldi. Ürgüp'te oturan kadı bundan sonra Nevşehir' de ikamet ederek muhakemelerin burada görülmesi emredildi. Nevşehirlilerden Aşar Şeriyye Rüsum ve diğer bütün örfi vergiler alınmayacaktı. Pazartesi günlerine özgü olmak üzere pazar kuruldu. Nevşehir' den dışarıya göçe izin verilmedi. Göç edip gelenlere de kolaylık sağlandı. Boynu İnce Aşireti’nden 800 hane Nevşehir' e geldi. İbrahim Paşa Nevşehir- Ürgüp arasında bağ yeri açtırdı.Ve Paşa Ürgüplülerin gönlünü almak için sebil, bina ve çeşmeler yaptırdı.

İbrahim Paşa hayatının sonuna kadar Nevşehir’le meşgul oldu. Her ay ferman ve emirler yazılırdı. Osmanlı Vezir- i Azamı ilim irfana hizmet eden bir vezir olduğu gibi vatanı ihya için Anadolu’da başlı başına bir şehir kuran kadirşinas bir veziri azamdı.

1730 Patrona Halil isyanı yeniliklere, ıslahatlara ve imar faaliyetlerine kısaca Lale Devri’ne son verdi. Asiler Damat İbrahim Paşa’yı İstanbul At Meydanında astıktan sonra hakaret olsun diye cesedi bir atın kuyruğuna bağlayarak sokaklarda sürüklediler. Paşa’ya reva görülen bu çirkin ve feci olaydan sonra parçalanan naaşı toplanarak İstanbul Şehzadebaşı Camii' nin yanına gömülmüştür. (30 Eylül 1730).



CUMHURİYET DÖNEMİNDE NEVŞEHİR


Nevşehir Mondros Mütarekesi günlerinde 12. Kolordu' ya bağlı 11. tümenin denetim alanı içindeydi. Karargâhı Niğde'de bulunan tümenin önemli silah ve cephane depolarından biri de Nevşehir'de idi.

Orta Anadolu, Mütareke'nin belirlediği paylaşım alanlarının dışında kaldığı için Nevşehir, Milli Mücadele yıllarında önemli bir siyasi olaya tanık olmadı. Bununla birlikte 4 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi'ne, Nevşehir adına bir delege katıldı: Dellalzade Hacı Osman Efendi. Hacı Osman Efendi, kongrede alınan bütün vilayet ve kazalarda Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti Şubeleri oluşturulmasını öngören kararın Nevşehir'de uygulanmasına öncülük etti. Bu cemiyetin önde gelenleri Eyüp Bey, Müftü Süleyman Hakkı Efendi, Belediye Başkanı Ahmet Efendi idi. Bugün Nevşehir'e bağlı olan Avanos'ta da cemiyetin bir şubesi kurulmuştu.Bu cemiyetin çalışmalarında en etkin kişi Belediye Başkanı Nuri Bey'dir.

Milli Mücadele yıllarında Nevşehir'e ilişkin olarak anılması gereken bir başka gelişme de Mustafa Kemal' in 22 Aralık 1919' da Hacı Bektaş'a gelmesidir. Bektaşileri Milli Mücadele’ye kazanmak amacını güden Mustafa Kemal Hacı Bektaşı Veli Tekkesi Çelebisi Cemalettin Efendi ve tekke şeyhi Salih Niyazi Baba ile görüştü. Ülkenin içinde bulunduğu durum uzun uzadıya ele alındı. Her iki Bektaşi önderi de Mustafa Kemal ile aynı düşüncede olduklarını ve Milli Mücadele saflarına katıldıklarını açıkladılar. Bu Mustafa Kemal'in Sivas Kongresi sonrasında kazandığı en önemli başarılarından biriydi. Bu görüşmeden sonra Anadolu'nun her yanındaki Bektaşi Tekkeleri birer Kuvay-i Milliye karargahı işlevi gördü.

Nevşehir Osmanlıların son dönemlerinde Niğde Sancağı'na bağlı bir kaza idi. Cumhuriyetimizin ilanından sonra 1924' te Niğde yeni idari yapılanmada bir il olarak ortaya çıkarken Nevşehir de ilçelerinden biri oldu.

6429 sayılı yasa ile Nevşehir 20 Temmuz 1954 tarihinde il haline getirildi. Kırşehir ve Kırşehir' e bağlı Mucur, Avanos, Hacıbektaş ( 1945' ..te ilçe oldu.), Kayseri'ye bağlı Ürgüp ( 1935' te ilçe oldu.), Niğde' ye bağlı Arapsun (1948' de Gülşehir adını aldı.) Nevşehir' in ilçeleri haline getirildi. Kozaklı ve Hamamorta köyleri Avanos' a bağlı birer köy iken birleştirilerek 1954' te Kozaklı adıyla ilçe olarak Nevşehir'e bağlandı. Kırşehir 1957'de tekrar il yapıldı. Mucur ilçesi ile beraber Nevşehir'den ayrıldı.Daha önceleri Melegübü ismi ile anılan bir bucak merkezi olan Derinkuyu 1 Nisan 1960' ta ilçe durumuna getirildi. Acıgöl kasabası ise 4 Temmuz 1987' de ilçe olmuştur.




COĞRAFİ KONUM

Roma İmparatoru Augustus zamanında Antik Dönem yazarlarından Strabon 17 kitaplık ‘Geographika’ adlı kitabında (Anadolu XII, XIII, XIV) Kapadokya Bölgesi’nin sınırlarını güneyde Toros Dağları, batıda Aksaray, doğuda Malatya ve kuzeyde Doğu Karadeniz kıyılarına kadar uzanan geniş bir bölge olarak belirtir. Bugünkü Kapadokya Bölgesi Nevşehir, Aksaray, Niğde, Kayseri ve Kırşehir illerinin kapladığı alandır. Daha dar bir alan olan kayalık Kapadokya Bölgesi ise Uçhisar, Göreme, Avanos, Ürgüp, Derinkuyu, Kaymaklı, Ihlara ve çevresinden ibarettir.

Nevşehir, İç Anadolu Bölgesi'nde 38º 12' ve 39º 20' kuzey enlemleri ile 34º 11' ve 35º 06 ' doğu boylamları arasında kalır. Konya kapalı havzasında kalan Derinkuyu ilçesi dışında, bütünüyle Orta Kızılırmak Havzası'na giren Nevşehir,konum itibariyle Türkiye’nin tam ortasında olup, yüzölçümü 5.467 km²'dir. Ülke topraklarının binde 7'sini kaplar.

Kızılırmak vadisinin güney yamacına kurulmuş olan il merkezinin rakımı 1.150 metredir. İl alanı, yöresel açıdan, doğudan Kayseri'nin Yeşilhisar, İncesu ve Merkez, kuzeydoğudan Yozgat'ın Boğazlıyan ve Şefaatli, güney, güneybatı ve batıdan Niğde, Aksaray merkez ve Ortaköy ilçesi ile çevrilidir. Yüzey şekilleri açısından ise, ilin doğusunda Hodul dağı ve uzantıları, kuzeyinde Delice Irmak vadisi, güney ve güneybatısında Erdaş dağı ve uzantıları vardır.

Kullanım bakımından % 97'si tarıma elverişlilik gösteren il topraklarının yeryüzü şekillerine göre dağılımında en büyük pay, plotalarındır. İl alanının % 56,6'sı plotalarla, %24,9'u ovalarla, % 18,5'i ise dağlarla kaplıdır.
__________________