mp3 dinle video resim seyret izle indir program yükle komik youtube download hikaye döküman oku nedir siir vidyo animasyon

AYDINLANMA VE ERKEN DÖNEM BRİTANYA ÇAGRIŞIMCILIGI

İlk Felsefe Üzerine Altıncı Meditasyon’ da Descartes, çagrışım görüngüsünü kabul etmişti, ama bundan sonra onun çalışmasında çagrışım, temelde duyusal görüngülerin içine gömüldü. Çagrışımlardan şüphe ediyordu, çünkü çagrışımlar, karışmış (duyusal) ideaları gerektiriyordu (Sullivan, 1977, s. 161).

Aydınlanma sonrasında çagrışım düşüncesini yeniden masaya yatıran, Britanya Görgücü ve Çagrışımcıları olmuştur. James Drever (1965) bu konuda ilginç bir benzetme yapmaktadır:

“Britanya psikolojisinin öyküsü, pek çok başka öyküde oldugu gibi üç karakterle başlar: bir İngiliz, bir İrlandalı ve bir İskoç; yani Locke, Berkeley ve Hume.” (Drever, 1965, s. 328)

Bu karakterlerden John Locke’a geçmeden önce, onun felsefesini derinden etkilemiş olan ve Britanya Görgücülügünün başlangıcı olarak kabul edilebilecek olan Thomas Hobbes üzerinde durmak yerinde olacaktır.

Hobbes ve onun Britanya gelenegindeki ardılları için zihin bilgiyi çagrışımlar vasıtasıyla elde etmektedir. Çagrışımlar çogunlukla doga içinde mekanik genel ilkeler çerçevesinde organize olurlar. Hobbes için, duyuların çagrışımı, olayların zaman ya da mekan içindeki ardıllıgı, hafıza içinde zihin tarafından depolanan idea birimlerinin biçimlenmesi için hazırlanmıştır. Hobbes’un psikolojisinde motivasyonel ilke, istektir. Eninde sonunda bir fizyolojik süreç hazzı arama ve acıdan kaçınma tarafından yönetilir. Hobbes’a göre, düşünce dizileri istek tarafından yönlendirilir ve dışsal duyulara dayalıdır. Hobbes, rüyaların duyular tarafından düzenlenmemiş düşünce dizileri oldugunu ileri sürer. Çagrışımsal mekanizmaların belirleyicileri, duyular tarafından düzensiz düşünce dizilerinin içine dogru inşa edilmişlerdir (Brennan, 1991, s. 94).

Hobbes’un düşüncelerin çagrışımı teorisi, Aristoteles’in teorisindeki benzerlik ve zıtlık ilkelerini kapsamaktadır. Ona göre ardıllık da çagrışım dizilerinin temel ilkelerinden biriydi. Ayrıca “kontrol altında olan” ve “serbest olan” çagrışımlar arasında da bir ayrım yapmaktaydı.

Britanya klasik psikolojisinin kuruluşunu saglayan ilk isimlerden biri de şüphesiz John Locke’dur. Locke, İnsan Anlıgı Üzerine Bir Deneme adlı eserinde, düşüncelerin çagrışımı üzerine bir bölüm ayırmıştır. Bu bölümde Locke, öncelikle çagrışımın tasvirini vermektedir. Ona göre:

“İdelerimizin bir bölümü arasında dogal bir karşılıklılık ve baglantı vardır; bunları özgül varlıklarına dayanan bu birlik ve karşılıklılıga dek izleyerek birarada tutmak usumuzun görevi ve üstünlügüdür. Bunun dışında, idelerin, tümüyle ‘rastlantı ve alışkanlıga’ baglı başka bir baglantısı da vardır. Gerçekte hiç de yakın olmayan ideler, kimi insanların zihinlerinde öylesine birleşmiştir ki bunları ayırmak olanaksızdır; bunlar herzaman yanyanadır ve birinin anlıga gelişiyle birlikte eşi de ortaya çıkar; böyle birleşen idelerin ikiden çok olması durumunda da bu dagılmaz takım her zaman birlikte görünür.” ( Locke, 1996, s. 232-233)

Locke, çagrışımla ilgili bir takım ilkeler ileri sürmektedir. Bununla birlikte bu sürecin nasıl oldugu yolunda da bir açıklama girişiminde bulunmaktadır. Ona göre çagrışımlar deneyim içinde kurulurlar. Adı geçen eserinde Locke şöyle yazıyor:

“İdelerin, dogadan gelmeyen bu güçlü bileşimini zihin ya istenciyle, ya da rastlantıyla kendi yapar; bu yüzden de bu, degişik kimselerde, bunların degişik egilimlerine, egitimlerine, ilgilerine vb. göre degişik olur. Görenekler, anlıkta düşünmeye istençte karar verme ve bedende davranış alışkanlıkları yapar; bunlar canlılarda devinen katarlar biçimde yerleşmiş gibidir; bir kez devime geçtiklerinde, alıştıkları hızla, çok çignenerek düzelmiş ve üzerinde yürünmesi sanki dogalmış gibi kolaylaşmış bir yoldaki gibi, yürüyüşü sürdürürler. Biz düşünmekteyken, böylece ideler zihnimizde üretilmiş görünür; böyle degilse bile bu, bedenin böyle davranışlarını açıkladıgı gibi, idelerin, birkez yola girdikten sonra alışılmış sıraya göre birbirini izlemesini açıklamaya yarayabilir. Bir ezgiye alışmış olan bir çalgıcı bunun bir kez zihninde başlamasının arkasından, onun notalarının, idelerinin, hiçbir özen ve dikkate gerek kalmadan ve düşünceleri başka yerlerde gezinirken, parmaklarının başlamış ezgiyi çaldıgı aracın tuşları üzerindeki devimine uygun düzenlilik içinde birbirini izledigini görecektir. Bu idelerin ve parmakların bu düzenli oyununun dogal nedeninin, onun canlılıgının dogal bir etkisi olup olmadıgı üzerine, bu örnekte bunun çok olası görünmesine karşın birşey söylemeyecegim.” (s. 233)

Locke, ayrıca yine çagrışımlardan hareketle, bazı şeylerin kişide benzer duygular uyandırmasını veya bazı şeylerin kişi tarafından sevilememesini günümüzde de geçerli olan bir takım ¤¤¤lere benzer bir biçimde savunmaktadır. Locke şöyle yazmaktadır;

“İnsanların çogunda, sanki dogalmış gibi güçlü işledigi ve düzenli etkiler dogurdugu gözlemlenen duygudaşlık ve sevemezliklerin çogu, belki de haklı olarak buna yüklenebilir ve bunlara böyle denmesinin sebebi budur; oysa bunların başlangıçtaki nedeni çok güçlü bir ilk izlenimin ya da aşırı bir hoşgörü böyle birleştirdigi iki idenin rastlantısal baglantısıdır; öyle ki sonradan bunlar, sanki bir tek ideymiş gibi, bir kimsenin zihninde herzaman birlikte bulunurlar. Sevemezliklerin hepsinin degil, bir bölümünün böyle oldugunu söylüyorum; çünkü bunlardan bir bölümü gerçekten dogal olup bizim özgün yapımızdan gelir ve bizimle birlikte dogar; fakat dogal sayılanlardan büyük bölümünün dikkatli gözlemlendiklerinde kaynakları anlaşılabilecek olan, belki de erken yaşlarda önem verilmemiş izlenimler ya da sebepsiz kuruntular oldugu görülür.” (s. 233-234)

Locke böylece, düşüncelerin çagrışımının varlıgını, temelde doguştan olmadıgını ve diger psikolojik süreçlerde de etkili olabileceklerini ileri sürüyordu. Bununla birlikte çagrışım üzerine geniş çaplı bir tartışmaya girmiyordu.

Çagrışım düşüncesinin ilerlemesinde Locke’dan sonraki adım George Berkeley’e aittir. Berkeley, çagrışım ilkelerinin açıklanmasına dolaylı olarak giriştiyse de, kendi bu terimi hiç kullanmamıştır (Watson, 1963, s. 183). Gerçekte Berkeley, çagrışıma yalnız karmaşık ideaların açıklanması için ele almıştı. Onun çagrışım ilkesine göre, yalın duyusal idealar, karmaşık ideaları biçimlemek için birleşirler. Yani karmaşık idealar, direkt olarak, yalın elemanlarına ayrılabilirler. Ona göre karmaşık ideaların temeli tek tek duyuların birbirine eşlik etmesidir.

Berkeley’in çagrışım ilkeleri algısal süreçte, çevrenin bilgisinin edinilmesi için aktif durumdadır. Ona göre derinlik algısı retinanın iki boyutlu görüşüne karşın, bizim deneyimlerimizin ve algıladıgımız nesneye yaklaşıp uzaklaşmamızın sonucu olarak dogar. Berkeley’e göre bir çagrışım, örnegin derinlik algısının yapımında oldugu gibi, görsel algıyla kimi deneyimlerimiz arasında biçimlenir ( Brennan, 1991,s. 97).

Berkeley uzaklık algısının açıklanmasında da, idealar arasında “alışkısal ya da alışılmış bir baglantı” oldugunu ileri sürer. Ona göre gözlerin aralarındaki açı vasıtasıyla algılanan duyumla uzaklıgın daha büyük ya da küçük olması arasında zorunlu ya da dogal bir baglantı yoktur, ama bu iki tür idea arasında alışkısal ya da alışılmış bir baglantı gelişmiştir (Boring, 1950, s. 185).

Berkeley’e göre, duyuların ardıllıgı ideaların kendiliginden çagrışımının temelidir. Ayrıca Berkeley benzerlik, nedensellik ve bir arada oluş vasıtasıyla oluşan çagrışımlar arasında ayrım yapmaktadır (Watson, 1963, s. 183). Böylece Berkeley çagrışımların var olmasını gerektiren üç koşulu, yani Aristoteles’ten sonra, çagrışım ilkelerini de sıralamış oluyordu.

Düşüncelerin çagrışımı üzerinde açık olarak duran ilk isim David Hume’dur. Hume, yalın ideaların karmaşık ideaları biçimlendirmek için, zihin içinde üç çagrışım yasasıyla uyumlu olarak birleştiklerini ileri sürüyordu: benzerlik, zaman veya mekan içinde ardıllık ve neden-sonuç ilişkisi (Hothersall, 1995, s. 65-66).

Hume’a göre, yalın idealar, aralarında kimi baglantılar, kimi çagrışımsal nitelikler olmadan, tek başlarına karmaşık idealara dönüşemezler.

Hume, çagrışımı bir çekim, ya da idealar arasındaki bir kuvvet olarak görüyordu. Çagrışımsal nitelik onun için bir “hafif kuvvet”tir (gentle force) (Hume, 1964, s. 319;Boring, 1950, s.191; Lowry, 1971,s.28-29). Hume bu teorisiyle bir bakıma, Newton fizigini, insan zihnine uyguluyor ve maddeler arasındaki ilişkiyi idealar arasında yeniden buluyordu.

Hume, tanımladıgı çagrışım ilkeleri içinde, nedensellige daha az bir önem atfetmektedir. Ona göre nedensellik, diger iki çagrışım biçimiyle aynı düzeyde degildir. Nedensellik, benzerlik ve ardıllık ilkelerinin özel birer durumuna indirgenebilir (Watson, 1963, s. 187).

Ayrıca, Hume’a göre çagrışımsal ilkeler zorunlu durumlardan degil, yalnız görgül genellemelerden ibarettir (Jones, 1952, s.768).

Hobbes, Locke, Berkeley ve Hume, her ne kadar çagrışım üzerinde duruyorlardıysa da, çagrışım ilkesi onların felsefesinde yardımcı bir kavramsallaştırma olarak görünmektedir. Aydınlanma sonrasında, çagrışım ilkesinin felsefe alanına bu yeniden girişi, yeniden inceleme konusu yapılması, özellikle Britanya Görgücülügünün etkisi altındaki Adalı ve Kıtalı felsefecilerin, çagrışım üzerinde daha bir önemle durmasının yolunu açmıştır.

Söz konusu felsefecilerden biri David Hartley’di. Hartley’in teorisiyle birlikte, Britanya Görgücülügü, Britanya Çagrışımcılıgına evrimleşmiştir. Hartley büyük oranda Newton metodolojisini zihin problemine uyguluyordu. Bu anlamda Hume’un temel bakışını kabul ediyordu. Hartley, mekanistik bir materyalizmle, duyumların moleküler sinir titreşimleriyle ortaya çıktıgını, çagrışımında benzer bir titreşimin dogrudan sonucu oldugunu ileri sürüyordu (Rosenthal ve Yudin, 1980, s. 199).

Hartley, çagrışımla ilgili tek ilke olarak bir arada oluşu ileri sürüyordu. Bununla birlikte, iki çagrışım biçimi tanımlıyordu. Bunlardan biri olan ardıl çagrışım, duyuların zaman dizisi içindeki ardıllıgına, kendiliginden (ya da eş zamanlı) çagrışım ise, duyuların bir arada ortaya çıkmasına baglıydı.

Hartley için çagrışım koşulu tekrardı. Duyular, idealar, hareketler veya titreşimler, “yeterli zaman sayısı” ile çagrışımlanabilirlerdi (Hartley, 1973, s.14; Boring, 1950, s.198).

Hartley, özellikle çagdaşı olan Joseph Priestley’in çagrışım düşüncesi üzerinde etkileyici olmuştur. Priestley de kendi çagrışım teorisini, tıpkı Hartley’de oldugu gibi titreşim kavramıyla açıklama yolunu seçmiştir.

Bu dönemde İskoç okulu, Britanya çagrışımcılıgı üzerine bir etkinlik kurmuştur. İskoç okulunun önemli bir temsilcisi Thomas Brown, çagrışım yasalarıyla ilgilenmiştir. Brown çagrışım yerine anımsatma (suggestion) terimini kullanır. Ona göre bir idea digerini anımsatır, ancak aralarında maddesel bir baglantı sözkonusu degildir. Brown, anımsatmanın üç yasası olarak, benzerlik, zıtlık ve zaman-mekan yakınlıgını ileri sürer (Leahey, 1992,s. 125).

Bununla birlikte, çeşitli durumlara bu üç yasanın uyarlanması yine Brown’nın tanımladıgı ikincil yasalar vasıtasıyla mümkündür. Bu yasalar, Brown tarafından, orijinal duyuların göreli sürekliligi, göreli canlılıgı, göreli sıklıgı, göreli tazeligi, daha az alternatif çagrışımlarla geçmişteki bir arada oluşu, bireylerin birincil yasaları uyarlamasında ki yaradılıştan ileri gelen farklar, aynı bireyde zamanın duygusal çeşitliliklerine göre oluşan degişiklikler, bireyin durumundaki geçici başkalaşmalar ve birincil yaşam alışkanlıkları ve düşünceler olarak sıralanmıştır (Murphy ve Kovack, 1972, s. 58; Watson, 1963, s.193).

Kuşkusuz Britanya Görgücülerinin etkisi Britanya’yla sınırlı kalmamıştır. Başta Locke olmak üzere Britanya Görgücülerinin izinden giden, Kıta Avrupası’nda, özellikle Fransa’da bir grup felsefeci belirdi.

Pierre Louis Moreau de Maupertius, çagrışım ve alışkanlık gibi görgücü terimlerle matematiksel ve düzeneksel ilkelerdeki zorunlu baglantının açıklanabilecegini ileri sürüyordu (Copleston, 1989,s. 32). Bir ansiklopedist olan Etienne Bonnet de Condillac, düşüncelerin ancak bir işaret veya sözcükle baglandıkları zaman belirlilik kazandıgını ileri sürüyordu. Ona göre bir görgülenim bir işaret ya da simgeyle baglanmadıgı sürece başka düşüncelerle bir birleşme içine giremez, bu yüzden de dil, zihnin karmaşık bileşiminin gelişimi içinde çok önemli bir yere sahiptir.

Condillac ayrıca, isteklerin ortaya çıkmasında da, çagrışıma özel bir önem veriyordu. Ona göre, nahoş bir durum yaşayan insan geçmişteki hoş bir durumu anımsayacak olursa, o mutlu durumu yeniden kazanma gereksinimi duyacaktır ve böylece ortaya istek çıkacaktır (Copreston, 1989, s.53). Burada çagrışımın zıtlık ilkesi içinde ortaya çıkması sözkonusudur.
__________________

Türkiye’de Psikoloji Tarihi Yazımı Üzerine

I. Dünyada ve Türkiye’de Psikoloji Tarihi


Psikoloji tarihi ve genel olarak teorik psikoloji Türkiye’de henüz bir araştırma alanı olmaktan uzak bulunuyor. Konuyla ilgili çevirilerin sayısı ne yazık ki bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar az. Üniversitelerin psikoloji bölümlerinde “psikoloji tarihi” dersleri daha yeni yeni yer bulmaya başladı. Bununla birlikte psikoloji felsefesine ilişkin pek bir çalışma yapıldıgını iddia etmek mümkün degil.

Teorik psikolojiye gösterilen ilgi konusunda aslında Türkiye ile bir çok Avrupa ülkesi arasında önemli bir fark bulunmuyor. Gerçi psikoloji tarihine ilişkin dünya üzerindeki ilk çalışmaların yazımı aşagıda deginilecek nedenlerle psikoloji tarihinin erken dönemlerine dayanır. Ama psikoloji tarinin bir alt-alan olarak kurumsallaşması ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle de 1960’ların ortalarında mümkün olmuştur.

Psikoloji tarihi historiyografyası içinde sadece psikoloji tarihi için degil genel olarak bilim tarihi için de geçerli olan iki dönem ayırt etmek mümkündür. Psikoloji tarihi yazımında “eski” tarih diye adlandırılan birinci dönem 19. yüzyılın ortalarından 1950’li yılların ortalarına uzanır. Bu dönemin psikoloji tarihi çalışmaları, diger bilimler için de geçerli oldugu gibi alanın içindeki eski araştırmacılar tarafından yürütülür. Bu araştırmacılar genellikle artık bilimsel araştırma yapmayı bırakmış ve kendilerini çalışmış oldukları alanın tarihine ilişkin çalışmalara vermişlerdir. Üstelik bu araştırmacılar herhangi bir tarih formasyonuna sahip de degillerdir. “Eski” psikoloji tarihi yazımının klasik çalışması şüphesiz E. G. Boring’in 1929’da yayınlattıgı “History of Experimental Psychology”1 adlı eseridir. Boring’in çalışmasından da görülebilecegi gibi “eski” tarih yazımı, Thomas Leahey’in2 terimiyle, “yukarıdan” bir tarih yazımıdır. Eleştirel olmaktan çok, politik ve diplomatiktir. Temel konusu “büyük” adamlar ve “büyük” olaylardır. Okunulabilir hikayeler anlatır ve bunları başka tarihçilerden çok, halkın egitimli tabakasına sunar. Yani bir nevi “popüler tarih” anlayışını benimser.

Tarih yazımında “yeni” dönem, psikoloji için ancak 1960’ların ortalarında gelişebildi. Ancak tarih yazımına tümüyle bu yeni anlayışın egemen oldugunu bugün bile söylemek mümkün degildir. Bu yeni dönemin başlıca özelligi psikoloji tarihi yazımının bir uzmanlık alanı haline gelmesidir. Artık bu araştırmalarda tarih formasyonu da önemli bir yer tutmaktadır. Bu dönemin bir diger özelligi de “eski” tarih anlayışı tarafından pek de dikkate deger bulunmayan psikolojinin sosyal yapısının incelenmesidir. Burada kastedilen sadece bilimsel toplulugun kendi iç örgütlenişi degil, aynı zamanda bu toplulugun örgütlendigi toplumun da yaşayışıdır. Bu anlayış psikolojiyi toplumdan ve tarihten soyutlanmış bir takım “büyük adamların” yarattıgı bir bilim dalı olarak ele almamakta, onu içinde bulundugu toplumsal ve tarihsel bütün içinde tanımlamaya çalışmaktadır. Özellikle 1960’lardaki ögrenci hareketinin ve sonrasında hızla gelişen eleştirel psikoloji akımlarının da etkisiyle bugün modern tarih yazımı sıklıkla eleştirel ögeler barındırmaktadır.

Psikolojinin kendi tarihine ilişkin genel ilgisizliginin dayanak noktasını psikoloji içindeki hakim paradigmanın belirledigini söylemek yanlış olmayacaktır. Psikolojinin bir ‘doga bilimi’ oldugu iddiası ve psikologların teorik degil deneysel çalışmalarla ilgilenmesi gerektigi bütün dünyada bir çok psikolog tarafından paylaşılan bir görüştür. Bu görüşe göre psikoloji tarihinin araştırılması da psikologlara degil bilim tarihçilerine bırakılmalıdır.

Oysa bu, psikolojinin kendine özgü bir takım özelliklerinden dolayı mümkün degildir. Psikoloji tarihine yönelik ilgi salt bilim tarihi çerçevesinde degerlendirilemez. Psikoloji tarihinin kendi tarihine bakıldıgında görülecek olan, bu konuyla ilgili çalışmaların psikolojinin bir takım “kriz” dönemlerinde yogunluk kazandıgıdır. Örneklemek gerekirse: Psikoloji 19. yüzyıldan 20. yüzyıla girilirken bagımsız bir araştırma ve bilgi alanı olarak komşu disiplinlerine karşı dayanabilmek ve kendi sınırlarını belirlemek zorundaydı. Bu zorunluluk teorik psikoloji çalışmalarına olan egilimi güçlendirmişti. Aynı şekilde 20li yıllar ve 30lu yılların başında psikoloji, birbirleriyle yarış halinde çok sayıda okul ve anlayış tarafından parçalanmak tehdidi altında bulunuyordu.3 Yine psikolojinin “kriz”lerine dair bir diger örnek de psikolojinin çevresel nedenlerle yeniden yapılandırılmak ihtiyacında bulundugu dönemlere ilişkindir. Nazizm sonrası Almanyası ve Avusturyası buna iyi birer örnektir.4

Görüldügü üzere psikoloji tarihinin gündeme gelişi psikolojinin “kriz” dönemleriyle bir paralellik taşımaktadır. Thomas Kuhn’un terminolojisini5 metaforik olarak kullanırsak, psikoloji tarihi “kriz” ve “devrim” dönemlerinde gündeme gelirken, “olagan bilim” döneminde yadsınmaktadır.

Buradan hareketle psikoloji tarihinin Türkiye’de neden genellikle gündem dışı olduguna dair fikir yürütmek mümkündür. Bir çok orta ve az gelişmişlikteki ülkede de durum aynıdır: Bilimsel bilgi bu ülkelere büyük oranda dışarıdan “ithal” edilmektedir ve yine Kuhn’un kavramlarını kullanmak gerekirse ithal edilen “kriz”ler degil, genellikle “ders kitapları” bilimidir. Bu nedenle “Krizler” ve “paradigma degişimleri” çevre ülkelerde merkez ülkelerde yaptıgı etkiyi yapmamakta ve bu ülkelerde psikoloji çalışmaları sürekli ithal edilen bir “olagan bilim” durumunda kalmaktadır.

Diger yandan psikoloji tarihi çalışmaları günümüzde çevre ülkelerde de önem taşımaktadır. Bu ifadeyle yukarıda belirtilen, psikoloji tarihi çalışmalarının yogunlugunun psikolojinin “kriz”leri ile paralellik taşıdıgı iddiası arasında bir çelişki yoktur:

Birincisi özellikle bilgi akışının hızlanmasıyla birlikte artık merkezlerdeki “krizler” çevre ülkeler tarafından da çok daha şiddetli hissedilmekte, modern tartışmalar eskiye oranla oldukça hızlı bir şekilde çevre ülkelere dahil olabilmektedir. Üstelik kimi alanlarda çevre ülkelerden gelen çalışmaların sayısı, hiç de merkez ülkelerdekilerden az degildir.

İkinci olarak, çevre ülkeler de geçmişte, merkez ülkelerdeki paradigmaları benimseyerek “kriz”leri savuşturamamış, belki bir miktar geciktirmiş, ancak bu paradigmaların kendi ülkelerindeki saglamalarının yapılmasında hep bir takım sorunlarla karşılaşmışlardır. Bunun sonucunda “daha ulusal” psikoloji geleneklerinin gündeme gelmesi sözkonusudur. Bugün kimi Arap ülkelerinde İslam ile psikolojinin bütünleştirilmelerine yönelik bir egilim görünmektedir.6 Bugün özellikle kültürler-arasılık boyutunda psikolojinin yeni bir “kriz”inden sözedildigini duymak şaşırtıcı degildir. Bu “kriz” artık merkez ülkelerin sınırlarını aşan genel bir “kriz” olarak degerlendirilmelidir. Psikoloji tarihi bilgisi de bu “kriz”in hangi yolla aşılacagına ilişkin ipuçlarını elinde bulundurmaktadır.
__________________

III. Türkiye’de Psikoloji Tarihi ve Bazı “Hatalar”

Bu noktada, bu makalenin amacını ve sınırlarını fazlasıyla aşacak bu tartışmayı bir yana bırakıp, Türkiye’de psikoloji tarihi çalışmalarının bugününe gözatmakta fayda var. Türkiye’de psikolojinin tarihine ilişkin henüz kapsamlı bir çalışma yayınlanmamıştır, ancak bazen uluslararası bir derlemede ya da bir dergide konuyla ilgili birşeyler yazmak gerekmektedir. Bu türden yazıların derinlikli araştırmalardan çok, basit tanıtıcı yazılar olmaları genel özellikleridir ve bilimsel “efsaneler” ve “söylentiler” şu ya da bu nedenle bu yazılar içinde kolayca yer bulabilmektedir. Üstelik her yeni çalışma kendinden önce yazılmış aynı türden bir çalışmayı kaynak gösterdiginden bu efsaneler ve söylentiler yeni çalışmalarda da kendini yeniden üretmektedir. Bu çalışmaların ortak yanı “eski” tarih yazımı adı verilen yöntemin hakimiyetidir. Öyle ki Türkiye’de psikolojinin tarihi neredeyse yeni bir anlayışla tümüyle yeni baştan bir kurguyu gerektirmektedir. Aşagıda bu tarz çalışmalarda Türkiye’de psikolojinin tarihinin yazımı sırasında sıklıkla tekrarlanan hataların en göze çarpanları açıklanmıştır.

b) Adhémar Gelb ve Wilhelm Peters

Dünya Savaşının kaybedilmesinden sonra Anschütz Almanya’ya dönmüş ve psikoloji derslerini devam ettirmek sonraki dönemde Mustafa Şekip Tunç ve Ali Haydar Taner’in görevi olmuştur. Ali Haydar Taner aslında bir pedagogdur, ama 1924’e kadar Darülfünun’da kalmış ve “deneysel psikoloji” dersi vermiştir. Mustafa Şekip Tunç’sa felsefe bölümü içinde psikoloji derslerine devam etmiş ve Bergsoncu bir psikoloji anlayışını gelenekselleştirmeye çalışmıştır.

1933 yılı hem Almanya’daki hem de Türkiye’deki ögretim üyeleri için önemli bir yıl olmuştur. Almanya’da iktidara gelen nazi partisi Yahudi kökenli veya Yahudilerle evli olan devlet memurlarını görevlerinden uzaklaştırmış, böylece bir çok ögretim üyesi üniversitedeki görevinden ayrılmak zorunda kalmıştır. Türkiye’de ise aynı yıl içinde yapılan Üniversite Reformu ile İstanbul Darülfünun’u kapatılmış ve yerine İstanbul Üniversitesi’nin açılışı yapılmıştır.

Dönemin Milli Egitim Bakanı Reşit Galib’in açıklamasına göre15 yeni üniversitede görev alacak ögretim görevlileri üçe ayrılıyordu: Eski Darülfünün hocalarından olup görevlerinden alınmayanlar, yurtdışına egitim için gönderilmiş olan gençler ve yabancı ögretim üyeleri.

Yabancı ögretim üyelerinin getirilmesine aracı olan kişi, daha önce Darülfünun’u inceleyerek reformun gereklerini bir raporla bildirmesi istenen İsviçreli Albert Malche’dı. Malche, Zürih’te doktor Philipp Schwartz’ın yönetimi altındaki “Yurtdışındaki Alman Ögretim Üyeleri Dayanışma Birligi” (Notgemeinschaft deutscher Wissenschaftler im Ausland) ile temasa geçti. Schwartz’ın iki kez Ankara’yı ziyareti sonrasında Türkiye’ye gelecek ögretim üyeleri belirlendi.16

Türkiye’ye gelecek ilk ögretim üyeleri arasında psikolog yoktu. Daha sonra Adhémar Gelb’in davet edilmesi kararlaştırıldı. Sibel Arkonaç “Almanya’dan kaçmış olan Gelb’in” daveti kabul ettigini ileri sürmektedir.17 Bu iddia Arkonaç’ın çalışmasında hiçbir kaynaga dayandırılmamıştır. Gelb’in daveti kabul edip etmedigi bilinmemektedir. Bununla birlikte bilinen bir şey varsa, bu da, Gelb’in görevinden alındıktan sonra Almanya’dan “kaçmayan” az sayıda ögretim üyesinden biri oldugudur. Gelb 1935’e kadar Almanya’da kalmış, sonra İsveç’in Lund Üniversitesi’nden aldıgı misafir profesörlügü kabul ederek oraya gitmiş, ancak saglıgı bozuldugu için kısa süre sonra Almanya’ya dönmüş ve orada ölmüştür.18

Gelb’in ölümü üzerine bu kez Wilhelm Peters davet edilmiş ve bu daveti kabul eden Peters 15 Ocak 1937’de İstanbul’a gelmiş ve yeni kurulan “Pedagoji Enstitüsü”nün yöneticiligini üstlenmiştir. Peters’le ilgili sıkça tekrarlanan bir hata, kendisinin Almanya’dan kaçıp Türkiye’ye geldigi yolundadır. Oysa Peters Almanya’dan ayrıldıktan sonra İngiltere’ye gitmiş, Londra’da East London Child Guidance Clinic’te çalışmaya başlamış ve Türkiye’nin daveti üzerine buradaki görevinden ayrılarak İstanbul’a gelmiştir.
__________________

d) Wilhelm Peters’in Almanya’ya “Dönüş”ü

Wilhelm Peters İstanbul Üniversitesi’ndeki faaliyetine 1952 yılına kadar devam etmiştir. Bununla birlikte 1948’den itibaren Peters’in sözleşmelerinin uzatılması sürekli bir tartışma konusu haline gelmiştir. İddialara göre Peters Türkçe ögrenmek ya da Türk ögrenciler için ders kitabı yazmak gibi gerekleri yerine getirmediginden sözleşme maddelerine aykırı davranmaktadır. Bununla birlikte 1948den başlayarak Peters’in sözleşmesi bir kez 2 yıllık, 3 kez de bir yıllık olarak uzatıldı. Bu uzatmalarda genellikle sözleşme maddeleri degişmeden kalmaktaydı. Ancak 1951 sözleşmesinde degiştirilen bir madde Peters’in İstanbul’da geçirdigi 15 yılın üstüne emekli olamadan 72 yaşında Almanya’ya dönüşüne yol açmıştır. Bu madde önceki sözleşmelerde, Peters’in hastalık halinde 6 aylık bir ücretli izne hakkı oldugunu bildirmekteydi. 1951 yılındaki kontratta bu madde bu hakkın ancak Peters “Türkiye’de” hasta oldugu taktirde geçerli olacagına dair degiştirilmiştir. Bu madde gerekçe gösterilerek Peters, 16.08.1952’de tarihinde Frankfurt Üniversite Kliniginde geçirdigi prostat ameliyatı sonrasında ücretsiz izinsiz sayılmış, Peters de bunu sözleşmeye aykırı bularak istifa etmiştir. Bundan sonra Peters Würzburg’a taşınmış ve emekli profesör olarak (Emeritus) çalışmaya orada devam etmiştir. Peters’in dönüş öyküsünün ayrıntıları genellikle pek de telaffuz edilmemiş, ancak Peters’in “Almanya’ya dönmesi”nden sıklıkla bahsedilmiştir. Oysa 1950’li yıllar Türkiye’de hayatın her alanında oldugu gibi üniversitelerde de önemli degişimleri getirmiş, özellikle ¤¤¤¤bright burslarının da etkisiyle bu tarihten sonra akademik psikoloji dünyasında, Avrupa deneyselciliginin yerine Amerikan işlevselciliginin egemenligi başlamıştır. Peters’in dönüşü tam da bu dönüşümlerin biraz öncesine denk gelmiştir ve bu sınırlar içinde anlamlıdır.

Bu ¤¤¤i destekleyecek bir diger kanıt, reformun ilk yıllarında yabancı ögretim üyelerine her türlü kolaylık gösterilirken Peters’in 15 yıl sonra bu kadar kolay bir şekilde “gözden çıkarılması”dır.
__________________